Wykorzystanie teorii inteligencji wielorakich jako możliwość indywidualizacji w edukacji wczesnoszkolnej

Wprowadzenie

Minister Edukacji Narodowej Katarzyna Hall podczas inauguracji roku szkolnego 2010/2011 ogłosiła go Rokiem Odkrywania Talentów. „W każdym uczniu drzemią jakieś talenty. Dlatego ważne jest, by w porę je wyłowić.  Duża w tym rola zarówno nauczycieli, jak i rodziców” – podkreśliła. Minister Hall zauważa, że zdolności i możliwości poszczególnych uczniów są różne, dlatego różnym dzieciom potrzebne są różne drogi edukacyjne. Szkoła powinna pomóc wszystkim dzieciom w rozwoju ich indywidualnych talentów, zainteresowań i umiejętności. Powoduje to konieczność indywidualnego podejścia do potrzeb i zdolności każdego ucznia, wsparcia każdego dziecka, aby osiągało ono możliwie najlepsze efekty na miarę jego osobistych zdolności, możliwości i talentów.

Rok Odkrywania Talentów zbiega się z ostatnim, trzecim etapem realizacji w wielu szkołach podstawowych projektu: „Pierwsze Uczniowskie Doświadczenia Drogą do Wiedzy” realizowanego na zlecenie Ministerstwa Edukacji Narodowej przez Grupę Edukacyjną S.A., współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.  Równocześnie w roku szkolnym 2010/2011 w podobny sposób zainicjowano kolejny projekt związany tematycznie z odkrywaniem talentów pod nazwą: „Indywidualizacja procesu nauczania i wychowania uczniów klas I-III szkół podstawowych”. Realizacja pierwszego  z wymienionych projektów właśnie dobiega końca, realizacja drugiego jest w fazie wstępnej organizacji, szkoleń nauczycieli i dyrektorów szkół. Oba projekty łączy zbieżność celów edukacyjnych oraz korzyści materialne dla szkół w postaci przekazanych pomocy dydaktycznych oraz środków finansowych na realizację tychże projektów.

Pierwszym z wymienionych projektów objęto 2700 wybranych losowo szkół z terenu sześciu województw: lubelskiego, łódzkiego, małopolskiego, podkarpackiego, śląskiego  i świętokrzyskiego, a w nich 150 tysięcy uczniów klas początkowych. Każda szkoła otrzymała zestaw różnorodnych, atrakcyjnych dla uczniów pomocy dydaktycznych oraz pieniądze przeznaczone na wynagrodzenie nauczycieli za prowadzenie zajęć dodatkowych objętych projektem. Idea projektu oparta została na założeniach teorii inteligencji wielorakich. Jej twórca, Howard Gardner (2001, 2009, s.36) uważa, że każdy człowiek posiada wiele rodzajów inteligencji: lingwistyczną (językową), logiczno-matematyczną, przestrzenną, muzyczną, fizyczno-kinestetyczną, intrapersonalną, interpersonalną oraz opisaną w późniejszym okresie inteligencję przyrodniczą. Tworzą one niepowtarzalny, dynamiczny profil inteligencji, któremu sprzyja właściwie zorganizowane środowisko rozwoju. H. Gardner proponuje inną wizję szkoły dla dziecka, inne spojrzenie na możliwości rozwojowe ucznia. Właściwie zorganizowany proces edukacyjny może być szansą odkrywania przez dzieci swoich mocnych stron, szansą rozwoju dla każdego dziecka. Według autorów projektu „Pierwsze Uczniowskie Doświadczenia Drogą do Wiedzy” zrozumienie teorii wielorakich inteligencji i wprowadzenie jej zasad do konstrukcji systemu edukacyjnego może zaowocować wręcz „przewrotem” na miarę kopernikańskiego! Zgodnie z ideą wielorakich inteligencji, praca z dziećmi w szkole powinna polegać na tworzeniu bogatego  (w sensie wielorakiej stymulacji) środowiska edukacyjnego, tj. takich warunków, które umożliwią dzieciom wykorzystywanie wszystkich rodzajów inteligencji, nie zaś – tylko inteligencji faworyzowanych w tradycyjnym systemie edukacji (tzw. inteligencji szkolnej). Jakość pierwszych edukacyjnych doświadczeń ma kapitalne znaczenie dla dalszej kariery szkolnej i życiowej dziecka –  jest to główna idea przewodnia Projektu „Pierwsze Uczniowskie Doświadczenia Drogą do Wiedzy”.

Celem Projektu: „Indywidualizacja procesu nauczania i wychowania uczniów klas I-III szkół podstawowych” będzie wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów, poprzez indywidualizację procesu dydaktyczno-wychowawczego w klasach I-III szkoły podstawowej w latach 2010 – 2013. Cele te zostaną zrealizowane poprzez zapewnienie każdemu dziecku oferty edukacyjno-wychowawczo-profilaktycznej zgodnej z jego indywidualnymi potrzebami i możliwościami, zwiększenie zakresu wykorzystania w szkole aktywizujących metod nauczania oraz podniesienie jakości wsparcia i pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej dzieciom w tym ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Tak założone cele wymagać będą od nauczycieli opracowania szczegółowej diagnozy każdego ucznia klas uczestniczących w projekcie, rozpoznania potrzeb uczniów w zakresie indywidualizacji oraz opracowania lub modyfikacji programów nauczania dostosowanych do potrzeb uczniów. Dzięki dotacji finansowej w ramach projektu możliwe będzie doposażenie bazy dydaktycznej szkoły – zakup pomocy dydaktycznych wynikający ze zdiagnozowanych potrzeb uczniów w ramach indywidualizacji oraz specjalistycznego sprzętu (np. oprogramowania, pakietów do diagnozowania i korygowania dysfunkcji oraz dysharmonii rozwojowych, takich jak: wady wymowy, dysleksja, wady postawy, zaburzenia koordynacji ruchowej). Ponadto obok obowiązkowych zindywidualizowanych zajęć lekcyjnych z całą klasą projekt przewiduje dodatkowe zajęcia pozalekcyjnyjne, wspierające indywidualizację procesu dydaktycznego, dla uczniów wykazujących specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu, w tym także dla zagrożonych ryzykiem dysleksji, dla uczniów przejawiających trudności w zdobywaniu umiejętności matematycznych, dla uczniów z zaburzeniami rozwoju mowy (zajęcia logopedyczne), dla uczniów, którzy mają trudności w komunikacji społecznej (zajęcia socjoterapeutyczne i psychoedukacyjne),  dla dzieci z wadami postawy (zajęcia z gimnastyki korekcyjnej), dla niepełnosprawnych (specjalistyczne zajęcia terapeutyczne np. hipoterapia, muzykoterapia, dogoterapia) oraz dla dzieci uzdolnionych (zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów, ze szczególnym uwzględnieniem nauk matematyczno-przyrodniczych, np. prowadzenie obserwacji przyrodniczych).

Przedstawione projekty nie są powszechnie realizowane we wszystkich szkołach. Pierwszy z nich dotyczy wybranych losowo szkół z sześciu województw, a w wybranych szkołach kilku zaledwie klas, natomiast drugi realizowany będzie we wszystkich szkołach podstawowych w dziewięciu województwach: kujawsko-pomorskim, lubelskim, lubuskim, dolnośląskim, opolskim, podkarpackim, podlaskim, święto- krzyskim i wielkopolskim. Można mieć nadzieję, iż zainicjowana w obu projektach potrzeba indywidualizacji w procesie nauczania i wychowania oraz dodatkowa oferta zajęć dla uczniów nie przestaną być priorytetowymi celami edukacyjnymi wraz z zakończeniem przywołanych powyżej projektów. Przeciwnie, będą ważnym krokiem w kierunku edukacji na miarę potrzeb  i możliwości dziecka, na miarę rzeczywistego rozwoju potencjału ucznia, edukacji dającej szansę osiągnięcia sukcesu każdemu uczniowi.

Teoria inteligencji wielorakich Howarda Gardnera, może stanowić dla nauczycieli inspirację do indywidualnego traktowania każdego ucznia, diagnozowania jego możliwości oraz stymulowania, wspierania i rozwijania indywidualnych predyspozycji. Zmienia ona  tradycyjne ujęcie inteligencji, negując jednolite jej widzenie, a tym samym zmienia koncepcję szkoły, w której istnieje tylko jeden sposób nauczania (Faliszewska, 2007). W zamian proponuje koncepcję kształcenia odpowiednią dla wszystkich dzieci uczestniczących  w procesie edukacji. Jak zauważa Faliszewska (2007,), aby tak kształcić, nie trzeba wielu nakładów finansowych, ale wiedzy nauczycieli i rodziców o profilach inteligencji dzieci  i chęci wdrażania tej wiedzy w życie w codziennej praktyce pedagogicznej.