Rola samooceny nauczyciela w kształtowaniu twórczych relacji z uczniami i rodzicami

SAMOOCENA NAUCZYCIELA

Samoocena jest niezwykle istotnym procesem w życiu każdego człowieka. Najczęściej występuje w procesie poznawania samego siebie oraz jest obecna podczas kierowania własnym zachowaniem, co wiąże się z realizacją wszelkich celów, planów i dążeń życiowych jednostki. Samoocena jest podstawowym elementem obrazu samego siebie. Polega ona na dokonywaniu oceny własnej osoby oraz swoich możliwości w porównaniu z innymi ludźmi[1]. Zdaniem Niebrzydowskiego[2] (1979, s. 44) samooceną można nazwać zarówno świadome ustosunkowanie się, jak i wartościowanie własnych cech fizycznych i psychicznych. Podobnie samoocenę definiuje Kozielecki (1986, s. 77) uznając ją za typ sądu wartościującego, który przede wszystkim odnosi się do cech charakterystycznych dla poszczególnych jednostek. Reykowski (1970, s. 136) zaś twierdzi, że samooceną nazywa się wszelkie uogólnienia, które zwykle dotyczą zarówno własnych możliwości, wszelkiego rodzaju wytworów, jak i losów ludzkich. Samoocena w tym sensie jest zatem silnie powiązana z wszelkimi działaniami podmiotowymi jednostki. Poza tym, jest ona pewnego rodzaju czynnością skupioną, między innymi, na realizacyjnych i kontrolno-oceniających działaniach danego podmiotu. Wówczas taka osoba zaczyna gromadzić na bieżąco informacje dotyczące założonego celu (Oelszlaeger, 2007, s. 45).

Należy pamiętać, że ludzie nie oceniają samych siebie jednakowo i dlatego istnieje możliwość wyodrębnienia kilka rodzajów samooceny: stabilnej i niestabilnej, adekwatnej i nieadekwatnej czy też wysokiej i niskiej. Podczas przybywania ludziom lat, a tym samym wiedzy i wszelkiego rodzaju doświadczeń życiowych, stopniowej zmianie ulega również samoocena, kształtując się w samoocenę stabilną. Taki rodzaj samooceny mogą posiadać te jednostki, których wiedza o własnej osobie jest usystematyzowana i uporządkowana oraz uwzględnia się w niej opinie wypowiadane przez innych ludzi (Niebrzydowski, 1976, s. 96). Zdaniem Kozieleckiego (1986, s. 81) to właśnie od opinii i ocen formułowanych przez innych ludzi będzie zależał rodzaj samooceny, jaki posiada jednostka.

Samoocena stabilna najczęściej ulega typowemu rozgałęzieniu na samoocenę adekwatną i nieadekwatną. Adekwatna charakteryzuje się zgodnością z realnymi cechami i możliwościami jednostki, zaś nieadekwatną cechować będzie stawianie sobie przez jednostkę trudnych do realizacji celów, zazwyczaj powyżej lub poniżej własnych możliwości, zdolności czy umiejętności (Niebrzydowski, 1976, s. 97).

Wysoką samooceną charakteryzują się ludzie, którzy nie tylko mają pozytywny obraz samego siebie, ale przede wszystkim ludzie, których owy obraz zaczyna się odznaczać realizmem i uwzględnianiem własnych możliwości (Lawrence, 2008, s. 21). Jak twierdzi Kmiecik (1983, s. 60) te osoby, których samoocena jest wysoka, zwykle mają wysokie standardy osiągnięć. Ponadto osoby posiadające ten rodzaj samooceny cechuje korzystny stosunek do innych ludzi, zazwyczaj serdeczny, pełen zaufania i zrozumienia dla innych (Łobocki, 2007, s. 161), są też pewni siebie w różnych sytuacjach społecznych. Często na stawiane przed nimi nowe zadania, trudności i niecodzienne wyzwania reagują niezwykle optymistycznie i entuzjastycznie. Z kolei dla samooceny niskiej, zdaniem Tyszkowej (1972, s. 71), charakterystyczne jest zaniżanie poziomu oczekiwań dotyczących wyników własnej działalności. Jednostka taka zaczyna wręcz akceptować niskie wyniki. Jednak w przypadku, gdy staje ona przed większymi wymaganiami i zadaniami, tworzy się u niej lęk czy obawa przed niepowodzeniem i niezrealizowaniem celu. Wobec tego niska samoocena ściśle wiąże się z koniecznością ciągłego zaniżania samooceny. Człowiekowi brakuje wiary, a także siły we własne możliwości. Stara się unikać wszelkich sytuacji, które mogłyby go narazić na różnego rodzaju upokorzenia czy też zagrożenia.

Kształtowanie samooceny jest procesem długotrwałym, który kształtuje się przez całe życie człowieka. Podstawą tego procesu jest rozwój świadomości samego siebie, który bardzo często wyraża się pojęciami: własne ja lub samowiedza. Początkowo samoocena pojawia się już około trzeciego, czwartego roku życia i w wyniku gromadzenia różnorodnych doświadczeń i wiedzy o samym sobie ulega stopniowym zmianom i przekształceniom. Wg Niebrzydowskiego (1976, s. 146) na rozwój i formowanie się samooceny mają wpływ dwie grupy czynników: anatomiczno-fizjologiczne oraz psychospołeczne, do tych ostatnich zaliczając pochodzenie społeczne, kulturę danej rodziny i wielorakie doświadczenia wyniesione z domu rodzinnego. Autor wymienia także inne czynniki mające wpływ na kształtowanie się samooceny, takie jak: wszelkie opinie i oceny, które dana jednostka o sobie słyszy, sukcesy i niepowodzenia odnoszone przez daną osobę, jej pozycja w społeczeństwie, wykształcenie czy też popularność rodziców w miejscu zamieszkania. Analogiczne czynniki wymienia Reykowski (1970, s. 193) zwracając szczególną uwagę na wyniki własnej działalności, opinie innych osób, pozycję w grupie, stan materialny i wygląd zewnętrzny jednostki.

Główne źródło oraz istotę zawodu nauczycielskiego stanowi odpowiedni kontakt nauczyciela z uczniami. Z tego powodu niezwykle ważną rolę w procesie nauczania i wychowania odgrywa osobowość nauczyciela (Kozłowski, 1966, s. 82). Okoń (2004) zwraca na to szczególną uwagę rozumiejąc osobowość nauczyciela jako „stopień zaawansowania nauczyciela w poznawaniu, rozumieniu i wartościowaniu stosunków panujących w świecie, ze szczególnym uwzględnieniem procesów kształcenia i wychowania oraz w twórczym przekształcaniu tych stosunków” (s. 209).  To właśnie od osobowości nauczyciela będzie zależeć jego stosunek do dziecka, który bardzo często przejawia się w aspekcie emocjonalnym (miłość, empatia, wrażliwość) oraz aspekcie aktywnym, a więc chęci działania na rzecz dziecka, potrzeby stwarzania odpowiednich warunków wychowania oraz usuwania wszelkich trudności hamujących rozwój dziecka (Kozłowski, 1966, s. 82).

Nauczyciel będąc w pracy może realizować własne pasje, zaspokajać wewnętrzne potrzeby i samodoskonalić się. Dzięki temu jego samoocena ulega podwyższeniu, a następnie osiągnięciu przez niego wewnętrznej akceptacji własnej osoby. Wpływ na to ma również świadomość własnej roli w społeczeństwie i zdawanie sobie sprawy z jej znaczenia dla innych. Na wzrost samooceny wpływa też dobry kontakt z uczniami, praca będąca źródłem zadowolenia i satysfakcji oraz ocena i uznanie przez społeczeństwo. Badania dowodzą, że wysokim poziomem samooceny odznaczają się ci nauczyciele autentyczni i empatyczni. Znajdują oni czas na indywidualny kontakt ze swoimi podopiecznymi, a przy tym wykazują się tolerancją wobec nich i swobodą w pełnieniu swojej nauczycielskiej roli (Murray, 1972; za: Lawrence, 2008, s. 82). Taki nauczyciel jest osobą pełną życzliwości, serdeczności i zrozumienia innych (Łobocki, 2007, s. 161). Ponadto, pozytywne nastawienie do siebie powoduje pełną akceptację własnej indywidualności, co ma wpływ na pozytywne nastawienie do innych osób, a tym samym łatwość w nawiązywaniu kontaktów interpersonalnych (Omwake, 1954; Burns, 1975; za: Lawrence, 2008, s. 82).

Z kolei niska samoocena nauczyciela osłabia jego działania wychowawcze. Kozłowski (1966, s. 82) do typowych czynników zaniżających samoocenę zalicza niezrozumienie i niedocenianie trudu przez innych oraz kwalifikacje nauczyciela. Pesymistyczne nastawienie do otaczającego świata oraz ciągłe pogrążanie się nauczyciela w negatywnym myśleniu niekorzystnie wpływa na jego działalność edukacyjną. Taka postawa najczęściej powoduje nieakceptację i niechęć uczniów do nauczyciela. Zaniżona samoocena staję się po prostu niezwykle poważną przeszkodą w skutecznym wychowaniu. Szczególnie wyraźnie ujawnia się to w momencie, gdy nauczyciele muszą wyjść naprzeciw trudnemu zachowaniu się wychowanka. Wtedy najczęściej widać skłonność do ciągłego samokrytycyzmu i obwiniania się o wszelkie niepowodzenia dydaktyczno-wychowawcze. Badania dowodzą, że taki nauczyciel nie jest pewien swoich zamiarów, celów cz też samego siebie (Lawrence, 2008, s. 149), ponadto dodatkowo jest niezwykle wrażliwy na wszelkie sądy i opinie dotyczące własnej pracy i jej efektów (Zaborowski, 1987, s. 10), co staje się przeszkodą w budowaniu pozytywnej samooceny u własnych uczniów.

Podsumowując można stwierdzić, że samoocena nauczyciela jest jednym z podstawowych czynników wpływających na ukształtowanie się określonych cech osobowości ucznia. Sytuacją szczególnie korzystną dla uczniów, sprzyjającą ich prawidłowemu rozwojowi, jest wysoka samoocena nauczyciela determinująca odpowiednie warunki nauczania i wychowania. Wówczas istnieje duże prawdopodobieństwo, iż wychowankowie takiego nauczyciela również będą odznaczać się wysoką samooceną.


[1]  M. Przetacznik-Gierowska, M. Makiełło-Jarża, Podstawy psychologii ogólnej. Warszawa 1989  WSiP, s. 396.

[2] L. Niebrzydowski, O poznaniu i ocenie samego siebie. Warszawa 1976 Nasza Księgarnia, s. 44.